“From Escaping the State to Shaping Our Future: What the Lisu Can Learn from James C. Scott—and What We Must Do Differently Today” ဆောင်းပါး၏ မြန်မာဘာသာပြန် ဖြစ်ပါသည်။
“ꓢꓲꓽ ꓒ ꓶꓽ ꓟ ꓙꓲ꓾ ꓬꓲ ꓙꓬ ꓠꓶꓽ ꓟ ꓙꓲ”
ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း လီဆူလူမျိုးများသည် အာရှ၏ အခက်ခဲဆုံးသော ပတ်ဝန်းကျင်ထဲတွင် ရှင်သန်ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။
- ၎င်းတို့သည် တောင်တန်းများပေါ်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
- လိုအပ်ပါက ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
- ရွှေ့ပြောင်းရလွယ်ကူစေသည့် နည်းလမ်းများဖြင့် စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။
- အာဏာဗဟိုပြု အုပ်ချုပ်သူ လူတန်းစား မရှိဘဲ လူ့အဖွဲ့ အစည်းကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။
- နှုတ်တိုက်ရိုးရာ သမိုင်း ကြောင်း များမှတစ်ဆင့် သမိုင်းကို ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။
- အခြေအနေများ ပြောင်းလဲလာသည်နှင့်အမျှ ၎င်းတို့၏ အထိန်းအမှတ်လက္ခဏာနှင့် ဆက်ဆံရေးများကို အလိုက် သင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။
ပြင်ပလူတစ်ဦးအတွက်မူ ဤအရာများသည် ဆင်းရဲဒုက္ခ၊ ခေတ်နောက်ကျမှု သို့မဟုတ် နိုင်ငံရေးအရ အားနည်းမှု၏ လက္ခဏာများအဖြစ် မြင်တွေ့ရပေလိမ့်မည်။
သို့သော် အမေရိကန် နိုင်ငံရေး သိပ္ပံပညာရှင်နှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင် ဂျိမ်းစ် စီ၊ စကော့ (James C. Scott) ကမူ ဤအရာတို့ကို ကွဲပြားသောအမြင်ဖြင့် ကြည့်မြင်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့ပါ သည်။
သူ၏ ဩဇာကြီးမားသော The Art of Not Being Governed: An Anarchist History of Upland Southeast Asia (အုပ်ချုပ်မှု မခံရခြင်း၏ အနုပညာ- အရှေ့တောင်အာရှ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အုပ် ချုပ် သူ မဲ့ဝါဒဆိုင်ရာ သမိုင်း) စာအုပ်တွင် စကော့က လီဆူလူမျိုးများအပါ အဝင် တောင်ပေါ်သားများစွာကို လူမှုယဉ် ကျေးမှု၏နောက် ကွယ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သည့် လူမျိုးများအဖြစ် သာမန်အားဖြင့် မရှုမြင်သင့်ကြောင်း လျှောက်လဲထားသည်။
၎င်းတို့သည် ပိုမိုပါးနပ်လိမ္မာသော အရာတစ်ခုကို လုပ် ဆောင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟု တင်ပြသည်။
ထိုအရာမှာ ၎င်းတို့၏ လွတ်လပ်မှုကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
စကော့၏ ဆွေးနွေးချက်မှာ ပထဝီဝင်၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ ရွှေ့ပြောင်းသွားလာနိုင်မှု၊ လူမှုရေးအဖွဲ့အစည်းနှင့် နှုတ်တိုက်ရိုးရာ သမိုင်းစကားများပင်လျှင် မြေပြန့်နိုင်ငံတော်များ၏ လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ အလွန်အမင်း ကျရောက်မသွားစေရန် ရှောင်လွှဲသည့် မဟာဗျူဟာများအဖြစ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။
သို့သော် ယနေ့ခေတ် ကျွန်ုပ်တို့အတွက် မေးခွန်းတစ်ခုရှိပါသည်။ ထိုမဟာဗျူဟာသည် ကျွန်ုပ်တို့၏ ဘိုးဘေးများအတွက် အလုပ်ဖြစ်ခဲ့လျှင် ကျွန်ုပ်တို့အတွက် အလုပ်ဖြစ်ပါ့မလား။
ဖြစ်နိုင်ချေ မရှိပါ။
ထိုနေရာသည်ပင် လီဆူသမိုင်း၏ နောက်ထပ်အခန်းသစ် စတင်သည့်နေရာ ဖြစ်ပါသည်။ “ꓢꓲꓽ ꓒ ꓶꓽ ꓟ ꓙꓲ꓾ ꓬꓲ ꓙꓬ ꓠꓶꓽ ꓟ ꓙꓲ” နည်းဗျူဟာကိုပြန်လည်သုံးသပ်ရမည့် အချိန်ဖြစ်သည်။
၁။ ကျွန်ုပ်တို့၏ တောင်တန်းများ သည် ကျွန်ုပ်တို့၏ အိမ်မျှတင် မဟုတ်ခဲ့ပါ။ ကျွန်ုပ်တို့၏ ကာ ကွယ်ရေးတံတိုင်းများ ဖြစ်ခဲ့သည်။
ကျွန်ုပ်တို့၏ ဘိုးဘေးများ နေထိုင် ခဲ့သော ကမ္ဘာကြီးကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။
အာဏာသည် မြစ်ဝှမ်းလွင်ပြင်များတွင် ဗဟိုပြုနေခဲ့သည်။
အစိုးရများသည် ၎င်းတို့ ရေတွက်နိုင်၊ အခွန်ကောက်နိုင်၊ စစ်သည်စုဆောင်းနိုင်နှင့် ထိန်းချုပ်နိုင်မည့် လူများကို လိုအပ်ခဲ့သည်။ တိုင်းတာ၍ ကောက်ခံရရှိနိုင်သော စိုက် ပျိုးရေးထုတ်ကုန်များကို လိုအပ်ခဲ့သည်။ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးနှင့် သွားလာရလွယ်ကူသော အခြေချနေထိုင်မှုများကို လိုအပ်ခဲ့သည်။
တောင်တန်းများသည် ဤအရာအားလုံးကို ခက်ခဲသွားစေခဲ့သည်။
စကော့၏ “ဇိုမီယာ” အယူအဆသည် ခေတ်သစ် တရုတ်၊ မြန်မာ၊ ထိုင်း၊ လာအို၊ ဗီယက်နမ် နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသအချို့ကို ဖြတ်သန်းသွားသော ကြီးမားသည့် တောင် ပေါ်ဒေသကို ဖော်ပြထားခြင်းဖြစ်သည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် တောင်ထူထပ်သော ပထဝီဝင်အနေအထားသည် ကျေးကျွန်ပြုခံရခြင်း၊ အခွန်အတိုင်းအတာ၊ အတင်းအဓမ္မ လုပ်အားပေးခိုင်းစေခြင်း၊ စစ်မှုထမ်းခိုင်းခြင်း၊ စစ်ပွဲများနှင့် အခြားသော နိုင်ငံတော် ထိန်းချုပ်မှုပုံစံများမှ ဝေးရာသို့ ရှောင်လွှဲလိုသည့် လူထုအတွက် ခိုလှုံရာဇုန်တစ်ခုအဖြစ် ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်ဟု ၎င်းက ဆိုထားသည်။
ထို့ကြောင့် တောင်တန်းသည် ပထဝီဝင်သက်သက်ထက် ပိုမိုနက်ရှိုင်းခဲ့သည်။
တောင်တန်းသည် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။
အကွာအဝေးကပင် လွတ်လပ်မှုကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။
ပြင်ပအာဏာပိုင်တစ်ဦးက သင့်ထံသို့ ရောက်ရှိရန် ခက်ခဲလေလေ၊ သင့်ကိုယ်ပိုင်ဘဝကို ကိုယ်တိုင်စီမံအုပ်ချုပ်ရန် အခွင့်အလမ်း ပိုမိုရရှိလေလေဖြစ်သည်။
၂။ ရွှေ့ပြောင်းသွားလာနိုင်မှုသည် အားနည်းချက် မဟုတ်ပါ။ ရှင်သန်ရပ်တည်ရေး နည်းပညာတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။
ခေတ်သစ်လူအများက အခြေချနေထိုင်ခြင်းကို တိုးတက်မှုအဖြစ် တွေးတောလေ့ရှိကြသည်-
အိမ် → ရွာ → မြို့နယ် → မြို့ကြီး။
သို့သော် ဖိအားများအောက်တွင် နေထိုင်ရသော လူမျိုးတစ်မျိုးအတွက် ရွှေ့ပြောင်းသွားလာနိုင်မှုသည် ကြီးမားသော အားသာချက်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။
- အခြေအနေများ အန္တရာယ်ရှိလာပါက လူများသည် ပြောင်းရွှေ့နိုင်သည်။
- နိုင်ငံရေးအာဏာသည် ဒေသတစ်ခုသို့ တိုးချဲ့လာပါက လူများသည် နေရာသစ်သို့ ပြောင်းရွှေ့နိုင်သည်။
- စိုက်ပျိုးမြေများ အစဉ်မပြေတော့ပါက လူများသည် ထပ်မံရွှေ့ပြောင်းနိုင်သည်။
စကော့က တောင်ပေါ်သားများ၏ ရွှေ့ပြောင်းသွားလာနိုင်မှုကို ဖမ်းဆီးထိန်းချုပ်ရန်နှင့် နိုင်ငံတော်အောက် သွတ်သွင်းရန် ခက်ခဲစေသည့် လိုက်လျောညီထွေရှိသော စနစ်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။
ဤအရာက ကျွန်ုပ်တို့အား အရေးကြီးသော သင်ခန်းစာတစ်ခု ပေးသည်- ကျွန်ုပ်တို့၏ ဘိုးဘေးများသည် အမြဲတမ်း အင်အားကြီးသူများကို အနိုင်ယူပြီး ရှင်သန်ခဲ့ကြခြင်း မဟုတ်ပါ။ အချို့သောအချိန်များတွင် ၎င်းတို့သည် ထိန်းချုပ်ရလွယ်ကူသူများ အဖြစ်သို့ ရောက်မသွားအောင် ငြင်းဆန်ခြင်းဖြင့် ရှင်သန်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။
ထိုအရာသည် ကွဲပြားသော ဉာဏ်ပညာ ပုံစံတစ်မျိုး ဖြစ်ပါသည်။
၃။ စိုက်ပျိုးရေးသည်ပင်လျှင် လွတ်လပ်မှုအတွက် မဟာဗျူဟာ ဖြစ်လာနိုင်သည်။
တောင်ယာစိုက်ပျိုးခြင်း သို့မဟုတ် ရွှေ့ပြောင်းတောင်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းကို သာမန်အားဖြင့် ရှေးကျသော စိုက်ပျိုးရေးအဖြစ်သာ ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။
စကော့က ထိုယူဆချက်ကို စိန်ခေါ်ထားသည်။
အချို့သော တောင်ပေါ်စိုက်ပျိုးရေး ပုံစံများသည် တည်ငြိမ်သော အခြေခံအဆောက်အအုံ လိုအပ်မှုနည်းပါးပြီး ရွှေ့ပြောင်းနိုင်မှုနှင့် လူထုပျံ့နှံ့နေထိုင်မှုကို အထောက်အကူပြုသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို “တိမ်းရှောင်စိုက်ပျိုးရေး” (escape agriculture) အဖြစ် နားလည်နိုင်ကြောင်း ၎င်းက ထုချေထားသည်။
စနစ်နှစ်ခုကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါ-
အလွန်တရာ အာဏာစုံစည်းသော စိုက်ပျိုးရေးစနစ်သည်-
ပုံသေလယ်ယာများ → ပုံသေအခြေချမှုများ → စုစည်းနေသော လူဦးရေ → ခန့်မှန်းရလွယ်သော ထုတ်လုပ်မှု → ပိုမိုလွယ်ကူသော အခွန်ကောက်ခံမှုနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတို့ကို ဖန်တီးပေးသည်။
ပိုမိုရွှေ့ပြောင်းရလွယ်ကူသော စနစ်သည်-
ပျံ့နှံ့နေသော လယ်ယာများ → ပျံ့နှံ့နေသော အခြေချမှုများ → ရွှေ့ပြောင်းနိုင်မှု → ခန့်မှန်းရန် ခက်ခဲသော လူဦးရေ → ပိုမိုကြီးမားသော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်တို့ကို ဖန်တီးပေးနိုင်သည်။
ထို့ကြောင့် စိုက်ပျိုးရေးသည် အစားအစာ ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် သက်သက်မဟုတ်ခဲ့ပါ။
၎င်းသည် နိုင်ငံရေးလွတ်လပ်မှုကိုလည်း ပုံဖော်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။
ဤသည်မှာ လီဆူတို့၏ စိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာ အလေ့အထတိုင်းကို နိုင်ငံတော်ကို တော်လှန်ရန် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ တီထွင်ခဲ့ကြသည်ဟု မဆိုလိုပါ။ စကော့၏ အယူအဆမှာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်ပြီး အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်ဆိုင်ရာ ဖြစ်သည်- ဤပုံစံများသည် အနည်းဆုံးအားဖြင့် နိုင်ငံတော်၏ သွတ်သွင်းအုပ်ချုပ်မှုကို ပိုမိုခက်ခဲစေသည့် လိုက်လျောညီထွေ ပြုပြင်မှုများအဖြစ် နားလည်နိုင်ပါသည်။
ထိုကွဲပြားမှုသည် အရေးကြီးပါသည်။
ကျွန်ုပ်တို့သည် စကော့၏ သီအိုရီကို လီဆူတို့၏ အရာရာအတွက် ရိုးရှင်းလွန်းသော ရှင်းလင်းချက်အဖြစ် ပြောင်းလဲမပစ်ဘဲ သူ၏အယူအဆထံမှ သင်ခန်းစာယူသင့်ပါသည်။
၄။ ဗဟိုပြုအာဏာ မရှိခြင်းသည်လည်း အားသာချက်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပေမည်။
စကော့၏ ဆွေးနွေးချက်တွင် စိတ်ဝင်စားစရာ အကောင်းဆုံး အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုမှာ လူမှုရေးအဖွဲ့အစည်း ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် သက်ဆိုင်သည်။
တောင်ပေါ်လူ့အဖွဲ့အစည်း အများအပြားသည် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မြေပြန့်နိုင်ငံတော်များကဲ့သို့ ဗဟိုပြုနိုင်ငံရေး ဖွဲ့စည်းပုံများကို မဖန်တီးခဲ့ကြပေ။
ဘာကြောင့်လဲ။
ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော ရှင်းလင်းချက်တစ်ခုမှာ ဗဟိုပြုအာဏာကိုယ်တိုင်က အန္တရာယ်ရှိလာနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
- အာဏာရှိသော စော်ဘွား/ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးသည် ဘုရင်ဖြစ်လာနိုင်သည်။
- ဘုရင်တစ်ပါးသည် အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို ဖန်တီးနိုင်သည်။
- အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားသည် အခွန်များ ကောက်ခံနိုင်သည်။
- ဗဟိုပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုသည် ပြင်ပနိုင်ငံတော်တစ်ခုက လူတိုင်းထံသို့ လွှမ်းမိုးလက်လှမ်းမီနိုင်သည့် မက္ကနီဇမ်တစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်သည်။
ထို့ကြောင့် စကော့သည် အချို့သော တောင်ပေါ်သားများ၏ အခွင့်အရေးတန်းတူညီမျှရေးနှင့် ဗဟိုပြုမဟုတ်သော လူမှုအဆောက်အအုံများကို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေနိုင်သည်ဟု ရှုမြင်သည်။
ဤနေရာတွင် နက်ရှိုင်းသော သင်ခန်းစာတစ်ခု ရှိပါသည်- ခေတ်သစ်လူ့အဖွဲ့အစည်းများ မကြာခဏ မေ့လျော့နေတတ်သည့် အရာတစ်ခုကို ကျွန်ုပ်တို့၏ ဘိုးဘေးများက နားလည်ခဲ့ကြပုံရသည်- အာဏာစုံစည်းခြင်းသည် ထိရောက်မှုရှိသော်လည်း ၎င်းသည် အန္တရာယ်လည်း ရှိလာနိုင်သည်။
အဖြေမှာ ခေါင်းဆောင်မှုကို ငြင်းပယ်ရန် မဟုတ်ပါ။
အဖြေမှာ တာဝန်ယူမှု၊ တာဝန်ခံမှုရှိသော ခေါင်းဆောင်မှုပင် ဖြစ်ပါသည်။
